Месяц: Октябрь 2020

Գենետիկական կոդը ժառանգական ինֆորմացիայի ծածկագրման համակարգ է նուկլեինաթթուների համակարգում, կենդանիների, բույսերի, բակտերիաների և վիրուսների մոտ իրականացվում է նուկլեոաիդների հաջորդականությամբ։

Բնական նուկլեինաթթուներում՝ ԴՆԹ և ՌՆԹ, հանդիպում են նուկլեոտիդների 5 տարածված ձևեր ՝ յուրաքանչյուր նուկլեինաթթվում 4 – ը, որոնք միմյանցից տարբերվում են ազոտային հիմքով։ ԴՆԹ պարունակում է  ադենին,  գուանին,  ցիտոզին, թիմին, ՌՆԹ-ում թիմինի փոխարեն ուրացիլ է։  Սպիտակուցում  ամինաթթուների քանակությունն (20) ու գենետիկական կոդը կոդավորող նշանները (4), չեն համապատասխանում, հետևաբար կոդային թիվը, այսինքն՝ 1 ամինաթթուն կոդավորող նուկլեոտիդների քանակը 1 լինել չի կարող։ Ամերիկացի գիտնական Գ. Գամովը առաջարկել է գենետիկական կոդի տրիպլետային մոդել, որտեղ 1 ամինաթթուն կոդավորվում է 3 նուկլեոտիդների խմբով՝ կոդոնով։ Առաջարկվեցին գենետիկական կոդի տարբեր մոդելներ, որոնցից ուշադրության արժանացան 3-ը՝ ծածկող կոդ առանց ստորակետի, չծածկող կոդ առանց ստորակետի և ստորակետներով կոդ։ 1961 թ. – ին Ֆ. Կրիկը աշխատակիցների հետ միասին հաստատեց տրիպլետային չծածկող, առանց ստորակետի կոդի հիպոթեզը։

Հաստատվել են գենետիկական կոդի հետևյալ օրինաչափությունները.

1. Գոյություն ունի գծային համապատասխանություն նուկլեոտիդների և կոդավորող ամինաթթուների հաջորդականության միջև։

2. Գենետիկական կոդի հաշվումը սկսվում Է որոշակի կետից, մեկ ուղղությամբ, մեկ գենի սահմանում։

3. Կոդը չծածկող է։

4. Գենետիկական կոդը, որպես կանոն ունի այլասերում՝ 1 ամինաթթուն կոդավորում են 2 և ավելի տրիպլետ-սինոնիումներ։

5. Կոդային թիվը հավասար է 3-ի։

Գենետիկական կոդը կենդանի բնության մեջ ունիվերսալ է։ Ամերիկացի գիտնականներ Մ. Նիրենբերգի, Ս. Օլոայի, Խ. Կորանի հետազոտություններով պարզվեց ոչ միայն կոդոնի կազմը, այլև նուկլեոտիդների հաջորդականությունը բոլոր կոդոններում։ Ըստ Ֆ. Կրիկի նշված աղյուսակը կենսաբանության համար ունի այն նշանակությունը, ինչ քիմիական տարրերի պարբերական աղյուսակը քիմիայի համար։ Աղյուսակից երևում է, որ կոդն ունի շատ համանուններ, այսինքն՝ յուրաքանչյուր ամինաթթու ներկայացված է մի քանի կոդոններով, բացառությամբ երկուսի (մեթիոնին, տրիպտոֆան), որոնք ունեն եզակի կոդոն։ 2. Կոդն ունի որոշակի կառուցվածք, ամինաթթվի տարբեր կոդոններ պատահականորեն չեն դասավորված աղյուսակում։ 3. Կոդն ունի նաև կոդոններ, որոնց ամինաթթու չի համապատասխանում։ Դրանցից ՈւԱԱ-ն, ՈւԱԴ-ն, ՈւԴԱ-ն ազդարարում են սպիտակուցի շղթայի ավարտը, իսկ ՈԻԱԴ-ն, ԴՈԻԴ-ն, ՈԻՈԻԴ-ն՝ սպիտակուցի սինթեզի սկիզբը։ Գենետիկական կոդի իրացումը բջջում տեղի է ունենում 2 փուլով, առաջինը՝ կորիզում, երկրորդը՝ ցիտոպլազմայում, ռիբոսոմներում։

Գոյություն ունեն սպիտակուցների առնվազն 30.000 տեսակ, որոնցից յուրաքանչյուրը կազմված է նույն 20 թթուների տարբեր կոմբինացիաներից։ Նրանք ինչպես այբուբենի տառերը համադրվում են միմյանց հետ ձևավորելով մակրոմոլեկուլյան շղթաներ։ Եթե ամինաթթուները գտնվում են ճիշտ հաջորդականությամբ, ապա շղթան դառնում է ակտիվ գործող սպիտակուց։ Ամինաթթուները դասավորվում են սպիտակուցի մեջ ոչ թե անկանոն, այլ հստակ, նախապես ծրագրավորված հերթականությամբ։ Շղթայում ամինաթթուների հենց այդ փոխադարձ դասավորվածությունն է որոշում սպիտակուցի բնույթը, կառուցվածքը և հատկությունները։ Սպիտակուցային շղթայում ամինաթթուների դասավորվածությունը չափազանց կարևոր է, եթե ամինաթթուները դասավորվում են սխալ հերթականությամբ, արդյունքում ձևավորվում են լիովին անօգուտ շղթաներ։ Սպիտակուցները շատ յուրօրինակ կառույցներ են, ամբողջ ֆունկցիան կախված է առանձին մասերի ճիշտ կազմակերպումից: Սպիտակուցի կառուցվածքի հայտնագործությունը արվել է 20-րդ դարի 50-60 թվականներին:

1․Ես մտապահեցի մի թիվ, նրան ավելացրի 1, ստացվածը բազմապատկեցի 2-ով, այնուհետև բաժանեցի 3-ի և արդյունքից հանեցի 4 ստացվեց 5: Ի՞նչ թիվ էի մտապահել:

((((x+1)*2):3)-4)=5

x=12,5

2․Երկնիշ թվին ձախից և աջից կցագրեցին 1 թվանշանը: Արդյունքում ստացվեց սկզբնականից 23 անգամ մեծ թիվ: Գտեք երկնիշ թիվը:

10x+1001=23x

1001=13x

x=77

3․Գտնել հավասարման արմատների գումարը։
                        x(x+3)=15(x+3) 

x=15

15+15=30
4․Բարձրացնել քառակուսի
(x+5)^2=x^2+12x+25

(5z+t)^2=25z^2 +14zt+t^2

(x+1/2)^2=x^2+2x+1
(x^3-y)^2=z^6-2yx^3 +y^2

5․Անջատել լրիվ քառակուսի

ա ) x²+12x-3=

բ) -2x²-6x+12=

6 Բազմանդամը ներկայացրեք տարբերության քառակուսու տեսքով.

ա) 4x^2-4xy+y^2=(2-y)^2

բ) 9m^2-6m+1=(-3m+1)^2

գ) 25-30c+9c^2=(-5+3c)^2

7.Նավակի արագությունը գետի հոսանքի ուղղությամբ 16 կմ/ժ է, իսկ հոսանքին հակառակ ուղղությամբ՝ 10 կմ/ժ։ Քանի՞ կմ/ժ է նավակի արագությունը կանգնած ջրում։

x+y=16

x-y=10

x=15

8.Գտնել (x-4)(2x+6)<0 անհավասարման ամենամեծ բնական արմատը։

x—ի ամենամեծ արժեքը -1—ն է։

Упражнение 6

Перепишите. Раскройте скобки. Вместо точек вставьте пропущенные буквы.

1. Не засыпая ни на минуту, он смотрел с немеркнущим интересом на незнакомые ему места. 2. Он ушел незаметно. 3. Вдруг разнесся по лесу короткий, глухой рев: незнакомый и страшный голос какого-то зверя (Биан). 4. Страх на море зависит от привычки или непривычки к морю, то есть от знакомства или незнакомства с его характером (Гонч.). 5. Стрелки не поняли, в чем дело, и в недоумении смотрели на мои движения (Арс.). 6. Глядите на меня. Мне это не неприятно (Тург.). 7. На

красоту неброскую, некрикливую, небьющую в глаза роскошью форм и буйством красок невольно отзывается наше сердце (О.Авдеева). 8. Вдруг меня не поймут, недооценят (А.Крон). 9. Он привел вовсе неубедительные аргументы. 10. Приезжий был невысок ростом и неказист с виду (Шол.). 11. Пусть струится над твоей избушкой тот вечерний несказанный свет (Ес.). 12. Не один человек писал эту книгу. 13. Недалеко показались огни деревеньки. 14. Берег реки не отлог, а очень крут. 15. Не горазд я петь. 16. В почве недостает питательных веществ. 17. Нелающий пес похлебки не получит (Посл.). 18. Неумеющий говорить кулаком пугает (Посл.). 19. Спектакль мы до конца недосмотрели. 20. За окном стояла непроглядная тьма. 21. Неумело приготовлен обед: что-то недожарилось, что-то недоварилось. 22. Не я, не ты виноваты в этом. 23. Недруги моего друга — мои недруги. 24. Неудача, а трудности ждали его в работе. 25. Мы скрылись в шалаше от непогоды. 26. Ребята мечтают о необжитых местах, о неизведанных тайнах. 27. Отец недосмотрел за ребенком. 28. Ты как будто не рад мне? 29. Не достать мне этой редкой книги! 30. Урал — край несметных богатств. 31. Издали слышался шум неугомонного ручья. 32. Никак непотревоженный снег лежит волнистыми сугробами.

Упражнение 7

Переставьте предложения так, чтобы получился связный текст. Раскройте скобки. Сформулируйте основную мысль текста. Согласны ли вы с предложенной формулировкой?

Благоухание ландыша не слышишь за сто шагов. К нему нужно подойти вплотную и наклониться. Есть и люди, которых нельзя понять, не приблизившись к ним, не увидев их в кругу друзей или даже наедине. (По О. Кожуховой). Не словами, а молчанием, добрым взглядом, улыбкой лучше всего раскрывается такой человек.

Смысл в том, что для того, чтобы хорошо знать человека, нужно быть искренним и добрым.

• Կարդա Կոմիտասի բանաստեղծությունները, ընտրիր և անգիր սովորիր քեզ հատկապես դուր եկած բանաստեղծություններից մեկը կամ մի քանիսը:

Երկնի կայծեր

Երկնի կայծեր բյուրափառ՝

Հրո հովեն ցիրուցան,

Գիշեր-երկիր հյուրաբար՝

Լուսո ծովեն կաթեցան՝

Աչքին սոսուն,

Մտքին խոսուն։

• Գրիր շարադրություն կոմիտասյան հետևյալ տողերը որպես վերնագիր ընտրելով՝ «Եվ իմ հոգին Հոգուդ ցողով շաղեցավ», «Հով-սեր», «Հոգիս թիթեռ», «Գարուն սեր»: Ցանկության դեպքում վերնագիրը կարող ես դու ընտրել:

Այս ճանապարհն․․․

ՙՙԵրբեք չհանձնվես, միշտ առաջ գնա՚՚ հաճախ եմ լսում այս խոսքերը, բայց ոչ միշտ են նրանք օգնում կամ տեղին լինում, պետք է հասկանալ, որ տարբեր դեպքեր են լինում և ոչ բոլորին են կարող օգնել այս խոսքեր, գուցէ դիմացինդ կիսվելու կարիք ունի փորձիր լսել նրան այլ ոչ թե ասես հետևյալ խոսքերը որոնցից մարդիկ արդեն հոգնել են: Իմ փորձից կարող եմ ասել, եթե ընկերդ, ծանոթդ կամ մեկ այլ մարդ իր համար նոր բան է սկսում փոձիր աջակցել և մոտիվացնել նրան, վստահ եմ, որ դա նրան ավելի շատ կօգնի քան մեկ այլ բան, աշխատիր օգնել նրան հասնել իր նպատակին, ոչ ես չեմ ասում, որ պետք է անել իր փոխարեն ամեն ինչ հետո տալ իր ձեռքը և ասել ՙՙդե վերցրու, շարունակիր՚՚, օգնիր այն հարցում որտեղ նա կդժվարանա կամ օգնություն կխնդրի քեզանից, ուղղություն ցույց տուր: Այն ճանապարհը որը սկսել ես հասցրու ավարտին և երբեք կեսից մի շրջվիր քո նպատակից, գիտեմ դժվար է ինքս եմ այդպես հաճախ արել, ճանապարհից թեքվել ավելի հեշտ է քան այն շարունակել, բայց փորձիր ու երբեք չանձնվես:

Խորհրդային վարչակարգի հաստատումը Հայաստանում։ Փետրվարյան հեղափոխությունը Հայաստանում

1920 թվականի դեկտեմբերի 6 – ին Երևան ժամանեց ՀՍԽՀ ռազմահեղափոխական կոմիտեն և ստանձնեց երկրի իշխանությունը: Հանրապետությունում ձևավորվեցին կենտրոնական գործադիր իշխանության նոր մարմիններ ՝ ժողովրդական կոմիսարիատներ: Իշխանության տեղական գործադիր մարմիններն էին հեղափոխական կոմիտեները, որոնք նշանակովի էին և ժամանակավոր: Պետության կառավարման համակարգում կարևոր դեր էր հատկացվում ներքին գործերի ժողկոմատին և Արտակարգ հանձնաժողովին:

Ծանր էր երկրի սոցիալ – տնտեսական դրությունը: Նոր իշխանությունները երկրում կիրառեցին ռազմական կոմունիզմի քաղաքականություն, սա միջոցառումների համակարգ էր, որում կենտրոնականը պարենամասնատումն էր: Դրա էությունն էր բնակչության արտադրած կամ ունեցած ՝ պետության կողմից «ավելցուկ» համարվող հացահատիկի և այլ մթերքների ու ապրանքների բռնագրավումը: Տեղական հեղկոմները դիմեցին բնակչության, առաջին հերթին ՝ գյուղացիության ունեցվածքի կամայական բռնագրավմանը: Դրանք ուղեկցվում էին դժգոհողների ու անհնազանդների ձերբակալություններով: Նոր իշխանությունները պետականացրին մասնավոր բանկերը, գործարանները, խանութները, հոգևոր հաստատություններին պատկանող կրթամշակութային օջախները, ինչպես նաև երկրի բնական հարստությունները: Ռազմական կոմունիզմի քաղաքականության դրսևորումներ էին Հայաստանի նախորդ կառավարության, խորհրդարանի, ազգային կուսակցությունների անդամների և հայկական բանակի սպաների նկատմամբ գործադրված քաղաքական բնույթի հետապնդումները և բռնությունները: 1920 թվականի դեկտեմբեր և 1921 թվականի հունվար ամիսներին հայկական բանակից հեռացվեց և երկրից աքսորվեց ավելի քան 1000 սպա և զինծառայող: 1921 թվականի հունվարին մի խումբ հայ սպաների հետ Դրոն պարտադրված լքեց Հայաստանը: Երկրում կիրառվող քաղաքական կոշտ գծի կողմանկիցներ էին Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի քարտուղարը, ՀՍԽՀ ժողովրդական կոմիսարները և այլոք: Բռնությունների ծավալումը փորձում էին կանխել մեղմ քաղաքականության կողմնակիցներ Ս. Կասյանը, Հակոմկուսի կենտկոմի անդամներ Ա. Մռավյանը և Ա. Բեկզադյանը: Սակայն հայկական բանակի սպաների աքսորից հետո բռնություններն ավելի սանձարձակ դարձան: 1921 թվականի հունվարի վերջին ձերբակալվեցին ՀՀ նախկին վարչապետեր Հովհաննես Քաջազնունին և Համո Օհանջանյանը, նախկին խորհրդարանի անդամներ Նիկոլ Աղբալյանը և Լևոն Շանթը և այլք:

Փետրվարյան ապստամբությունը (հեղափոխությունը).

Հայաստանում իրականացվող բռնությունների դեմ ընդվզեցին ժողովրդական լայն զանգվածները: 1921 թվականի փետրվարի 16 – ին սկսվեց ապստամբություն, որն արագ ընդգրկեց Հայաստանի կենտրոնական շրջանները ՝ Բաշ – Գյառնին (Գառնի), Կոտայքը, Դարալագյազը (Վայոց Ձոր), Բաշ Ապարանը (Ապարան) և այլն: Ապստամբները ՝ ընդհանուր հրամանատար գնդապետ Կուռո (Սուրեն) Թարխանյանի, խմբապետներ Մարտիրոսի, Խնկոյի, Սմբատի և այլոց գլխավորությամբ, փետրվարի 18 – ին մտան մայրաքաղաք Երևան: ՀՍԽՀ պետական և կուսակցական մարմիներն իրենց հավատարիմ կարմիրբանակյան փոքրաթիվ զորամասերի ուղեկցությամբ «Ազատամարդ» ու «Վարդան Զորավար» զրահագնացքների պաշտպանության ներքո նախօրոք լքել էին քաղաքը և հեռացել Ղամարլու (Արտաշատ) – Վեդի – Բասար (Արարատ): Հաղթանակած ապստամբության արդյունքում, որի ընդհանուր ղեկավարությունը ստանձնլ էր Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը, Երևանում ստեղծվեց իշխանության նոր մարմին ՝ Հայրենիքի փրկության կոմիտե (ՀՓԿ) ՝ Սիմոն Վրացյանի նախագահությամբ: Կոմիտեի առաջին իսկ հրամաններով ազդարարվեց Հայաստանում խորհրդային իշխանության տապալման և բոլոր բոլշևիկներին ձերբակալելու մասին: Միաժամանակ Երևանի և այլ վայրերի բանտերից ազատվեցին բոլշևիկների կողմից կալանված և խոշտանգված հարյուրավոր մարդիկ: Ապստամբների և խորհրդային զորքերի միջև ռազմական գործողությունների առաջին շրջանն ընթանում էր կողմերի փոփոխակի հաջողություններով: Փետրվարի վերջերին ՝ խորհրդայնացած Վրաստանից կարմիրբանակային հիմնական զորամասերի Հայաստան վերադառնալուց հետո, ապստամբների պարտությունը կանխորոշված էր: 1921 թվականի մարտի 25-ից 11-րդ Կարմիր բանակի զորամասերն անցան վճռական հարձակման: Կոտրելով ապստամբների դիմադրությունը ՝ ապրիլի 2 -ին նրանք մտան Երևան: Ավելորդ զոհեր չտալու նպատակով ապստամբները մայրաքաղաքում դիմադրություն ցույց չտվին և ՀՓԿ – ի գլխավորությամբ նահանջեցին դեպի Սյունիք, որտեղ ամրացած էին Գարեգին Նժդեհի զինված ուժերը: Փետրվարյան ապստամբության պարտությունը և երկրում խորհրդային իշխանության վերահաստատումն անխուսափելի էին, քանի որ նրա թիկունքին կանգնած էր Խորհրդային Ռուսաստանը: Ապստամբությունը, սակայն, սթափեցնող ներգործություն ունեցավ խորհրդային իշխանությունների վրա, ստիպեց առավել զգուշորեն գործել: Հայհեղկոմի 1921 թվականի ապրիլի 24 – ի հրամանով ապստամբության բոլոր մասնակիցներին ՝ ներառյալ ղեկավարներին, շնորհվեց համաներում: Վճռական քայլեր ձեռնարկվեցին երկրի սոցիալ- տնտեսական դրությունը բարելավելու ուղղությամբ: Խորհրդային իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով 1921 թվականի գարնանը Ռուսաստանի կոմկուսի կենտկոմի որոշմամբ Հայաստան գործուղվեցին փորձառու և հեղինակավոր պետական – կուսակցական գործիչներ ՝ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի և Սարգիս Լուկաշինի (Սրապիոնյան) գլխավորությամբ: Մայիսի 21 – ին Հայհեղկոմը վերակազմավորվեց ՀՍԽՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի: Ա. Մյասինկյանը նշանակցեց Ժողկոմխորհի նախագահ և միաժամանակ ռազմական գործերի ժողկոմ: Ս. Լուկաշինը դարձավ ՀՍԽՀ ժողովրդական տնտեսության խորհրդի նախագահ և ընտրվեց ՀԿ(բ)Կ կենտկոմի քարտուղար: Հայաստանում կարճատև (շուրջ մեկ տարի) գործունեության ընթացքում Ա. Մյասինկյանին հաջողվեց համախմբել հասարակությանը, նրան մղել խաղաղ աշխատանքի:

1․Ես մտապահեցի մի թիվ, նրան ավելացրի 1, ստացվածը բազմապատկեցի 2-ով, այնուհետև բաժանեցի 3-ի և արդյունքից հանեցի 4 ստացվեց 5: Ի՞նչ թիվ էի մտապահել:
Լուծում

10+1*2:3-4=5

5+4*3:2-1=10

x=10

2․Երկնիշ թվին ձախից և աջից կցագրեցին 1 թվանշանը: Արդյունքում ստացվեց սկզբնականից 23 անգամ մեծ թիվ: Գտեք երկնիշ թիվը:

3․Գտնել հավասարման արմատների գումարը։
                        x(x+3)=15(x+3) 

Լուծում

x² +3x=15x+45

x² +3x-15x-45=0

x²-12x-45=0

x² +3x-15x-45=0

x(x+3)-15(x+3)=0

(x+3)x(x-15)

x+3=0

x-15=0

x₁ =-3,x₂ =15
4․Բարձրացնել քառակուսի
(x+5)2=x²+25

(5z+t)2=

(x+12)2
(x3-y)2

5․Անջատել լրիվ քառակուսի

ա ) x²+12x-3

բ) -2x²-6x+12

6 Բազմանդամը ներկայացրեք տարբերության քառակուսու տեսքով.

ա) 4×2-4xy+y2

բ) 9m2-6m+1

գ) 25-30c+9c2:

7.Նավակի արագությունը գետի հոսանքի ուղղությամբ 16 կմ/ժ է, իսկ հոսանքին հակառակ ուղղությամբ՝ 10 կմ/ժ։ Քանի՞ կմ/ժ է նավակի արագությունը կանգնած ջրում։

8.Գտնել (x-4)(2x+6)<0 անհավասարման ամենամեծ բնական արմատը։

1.Լեռնակազմական ո՞ր գործընթացներն են ձևավորել Հայկական լեռնաշխարհի մակերևեույթը:

Հայկական լեռնաշխարհը ձևավորվել է մոտ 25−30 մլն տարի առաջ` այդտեղ ընթացող ալպյան լեռնակազմական գործընթացների շնորհիվ։ Ծովն աստիճանաբար նահանջել է, և բարձրացող գեոսինկլինալը վերածվել է լեռնային երկրի, երկրաբանական շերտերը խախտվել են՝ գոյաց­նելով ծալքաբեկորային լեռներ։ Այդ ամենն ուղեկցվել է ուժեղ հրաբխային ժայթ­քումներով։Լեռնակազմական երևույթները Հայկական լեռնաշխարհում դեռևս շարու­նակվում են։ Դրա վկայությունն են Նեմրութ (Սարակն) և Թոնդրակ գործող հրաբուխները և հաճախակի կրկնվող երկրաշարժերը։

2. Ի՞նչ լեռնագրական միավորների է բաժանվում Հայկական լեռնաշխարհը: Ի՞նչ գործոններով է այն պայմանավորված:

Հայկական բարձրավանդակը (Միջնաշխարհ) պայմանականորեն կարելի է բաժանել լեռնագրական երեք միավորի.

ա) Ներքին Տավրոսի լեռնա­յին համակարգ
բ) Հայկական հրաբխային բարձրավանդակ
գ) միջլեռնային գոգավորու­թյուններ

Ներքին Տավրոսի լեռնային համակարգը զուգահեռականի ուղղությամբ ձգվում է Միջնաշխարհի կենտրոնական մասով։ Այստեղ առանձնանում է Հայկական Պար լեռնաշղթան, որը ձգվում է Մեծ Մասիսից դեպի արևմուտք։Մասիսները Հայկական Պարի մաս չեն կազմում, այլ առանձին հանգած հրաբուխներ են: Ներքին Տավրոսի համակարգին են պատկանում նաև Այծպտկունքի և Մնձուրի լեռնաշղթաները:

3. Թվարկե՛ք և քարտեզի վրա ցո՛ւյց տվեք Հայկական լեռնաշխարհի եզրային լեռնային համակարգերը:

Հայկական լեռնաշխարհի եզրային բարձրադիր ծալքաբեկորային լեռնաշղթաները աղեղնաձև համակարգեր են՝ Արևելյան Պոնտոս, Հայկական (Արևելյան) Տավրոս, Կորդվաց լեռներ, Մերձարաքսյան լեռնաշղթաներ, Փոքր Կովկաս, որոնք ներառնում են Կենտրոնական հրաբխային, Վասպուրականի և Ուզուն Ցայլայի (Փոքր Հայք) կառուցվածքային – տեղատարումային բարձրավանդակները։

4. Ի՞նչ մասերից է կազմված Հայկական հրաբխային բարձրավանդակը: Մակերևույթի ի՞նչ ձևեր են բնորոշ Հայկական հրաբխային բարձրավանդակին:

Բարձրվանադակը կազմված է նեոգեն-անթրոպոգեն լավաներից, 500-1500 մ հաստության լավային ծածկույթից, որի հիմքում ծալաբեկորավոր լեռնազանգվածների մակեևույթներն են:

5. Թվարկե՛ք եւ քարտեզի վրա ցո՛ւյց տվեք Արաքսի, Արևմտյան Եփրատի եւ Արածանու ավազաններում գտնվող միջլեռնային գոգավորությունները:

Արաքսի ավազանում հայտնի են Բասենի և Միջինարաքսյան գոգավորու­թյունները։ Բասենի գոգավորության հատակը՝ Բասենի դաշտը, տարածվում է Արաքսի վերին հոսանքի ավազանում՝ 1700−1900 մ բարձրությունների վրա։ Միջինարաքսյան գոգավորության տարածքում առանձնացնում են  Արարատյան  և  Նախիջևանի  դաշտերը: 

Արևմտյան Եփրատի ավազանում առանձնանում են Կարնո և Երզնկայի դաշտերը։ Կարնո դաշտը տարածվում է Արևմտյան Եփրատի ակունքներում՝ 1800−2000 մ բարձրության վրա։ Դաշտի հատակը հարթ է, տեղ-տեղ՝ ճահ­ճոտ։ Այստեղ շատ են հանքային աղբյուրները։ Երզնկայի դաշտը տարածվում է Արևմտյան Եփրատի միջին հոսանքում՝ 1200−1400 մ բարձրության վրա։ Այն Հայկական լեռնաշխարհի սեյսմիկ ակտիվ շրջաններից է։ 

Արևելյան Եփրատի (Արածանու) ավազանի միջլեռնային գոգավորություններից նշանավոր են Ալաշկերտի, Մշո, Խարբերդի դաշտերը։ Ալաշկերտի դաշտն ամենաբարձրն է. գտնվում Է 1700−1900 մ բարձրության վրա։ Հոսքն ի վար նրան հաջորդում է Մանազկերտի դաշտը: Մշո դաշտը ձուլվում է Սասնա լեռների հյուսիսահայաց լանջերին։ Այն ծածկված է բարեբեր հողերով, դաշտի կենտրոնով հոսում է Մեղրագետը։ Մշո դաշտից արևմուտք՝ Արածանու ստորին հոսանքում, որտեղ միախառնվում են Արևմտյան և Արևելյան Եփրատի ջրերը, տարածվում է Խարբերդի դաշտը։ Դաշտի մեծ մասն այժմ զբաղեցնում է Քեբանի խոշոր ջրամբարը։

6. Ինչո՞վ է պայմանավորված Հայկական լեռնաշխարհի մետաղական և ոչ մետաղական օգտակար հանածոների հարուստ հանքավայրերի առկայությունը:

Հայկական  լեռնաշխարհը   պղնձի,   բրոնզի,  երկաթի   ձուլման    հնագույն   շրջաններից   է:   Լեռնաշխարհը հարուստ է մետաղային հանքավայրերով, ինչը կապված է երկրի ընդերքում  մագմայի  առաջացրած  ներժայթուկների  հետ:  Ուշագրավ  է  այն  հանգամանքը, որ մետաղների  հարուստ հանքավայրերը լեռնաշխարհի եզրային մասերում   են՝   Արևելապոնտական,   Փոքր   Կովկասի,   Հայկական   Տավրոսի   լեռներում:  Այստեղ  ներժայթուկները  վերին ապարաշերտերի  քայքայման  տեղատարման  պատճառով  մերկացել  են  կամ  գտնվում են  ոչ մե ծ  խորության  տակ՝  խոր  գետահովիտներում,  որտեղ  գետերը  կտրել  են  լեռների  կուրծքը  և  հասել ներժայթուկներին: Երկաթի  հանքավայրերից  նշանավոր  են  Փոքր  Կովկասի  հյուսիս – արևելյան լանջին գտնվող Դաշքեսանինը, ինչպես նաև Աղձնիքում, Արդվինի շրջանում  եւ  Տուրուբերանում հայտնաբերված հանքավայրերը և այլն: Պղնձի խոշոր հանքավայրերից մեկը գտնվում է Արևելյան Տավրոսի լեռներում, Արկնի  բերդաքաղաքի  շրջանում:  Պղնձի և նրան ղեկից  բազմամետաղների  (ոսկի, արծաթ, կապար, ցինկ) հանքավայրեր են գտնվում Բաբերդի շրջանում,  դեպի  Սև  ծով  տանող  ճանապարհի  մերձակայքում և Ճորոխի  ավազանում  (Սպերի շրջան): Բազմամետաղների և պղնձի հարուստ պաշարներով նշանավոր են նաև Փոքր Կովկասի և Հայկական (Ղարադաղի) լեռները: Հայկական  լեռնաշխարհի  տարածքի  մոտ  1/3  մասը  ծածկող  հրաբխային  լավաները առաջացրել են շինանյութերի  (տուֆ, պեմզա, պեռլիտ եւ այլն) հարուստ  հանքավայրեր: Հայկական լեռնաշխարհի բազալտի պաշարները այնքան շատ են,  որ  գործնականում  դրանք  չսպառվող  են  համարվում:  Մեր  լեռնաշխարհի  հարստություններից   է   տուֆը:   Տուֆի   խոշոր   հանքավայրերը   գտնվում   են  Արագածի և Սիփանի  լեռնազանգվածներում,   Շիրակում  և  Մերձերևանյան  շրջանում: Հայկական   լեռնաշխարհը   հարուստ   է   նաև գրանիտի և մարմարի պաշարներով, որոնցից գեղեցիկ շինություններ են կառուցվել: Շուրջ 4000 տարի առաջ Հայկական լեռնաշխարհում ոսկի են արդյունահանել,  ինչի վկայությունը Սևանի ափին գտնվող Լճաշեն հնավայրում  հայտնաբերված  ոսկերչական   իրերն   են:   Ոսկու և արծաթի հարուստ   պաշարներ   կան   Ագիրոկաստրոնում  (այժմ՝  Գյումուշհանե),  Վանա  լճի  հարավում,   Հայկական  Տավրոսի լեռներում և այլն: Հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է հանքային բուժիչ ջրերի աղբյուրներով:  Թոնդրակի հյուսիսային  – արեւելյան մասում գտվող տաք աղբյուրներում,  որոնց  կոչում  են  Վարշակի  ջերմուկներ,  մի    շարք  ճանապարհորդների  վկայությամբ,  առանց  կրակի  տեղացիները  ոչխար  էին  եփում:  Հանքային  աղբյուրների  շատ  ելքեր կան Տիգրիսի Վերին հոսանքներում, Ծովք լճի մոտ: Նշանավոր հանքային աղբյուրներ  են  Արզնին,  Հանքավանը,  Ջերմուկը,   Վայկունիքի   ջերմուկները  (Ջերմաջուր): Լեռնաշխարհի տարածքում կան նավթի, գորշ ածխի, կավի եւ նստվածքային ծագման այլ հանքային հարստություններ:  Ածուխը  առաջներում չի օգտագործվել: Ոչ հարուստ հանքավայրեր կան Բաբերդում, Կարինից հյուսիս և արևելք ընկած շրջանում  եւ  Օլթի  գետի  ավազանում:  Լեռնաշխարհում  նավթաբեր  շրջանները  չափազանց  քիչ  են:  Նավթի  փոքր  պաշարներով  առանձնանում  են  Արածանիի  ավազանը, Վանա լճի եւ Տիգրիսի վերի հոսանքի շրջանները:

7. Ուրվագծային քարտեզի վրա նշե՛ ք օգտակար հանածոների նշանավոր հանքավայրերը:

Առաջադրանքներ

1) Անվանեք քառակուսային եռանդամի a, b և c գործակիցները՝

ա) 3x²+4x+5

a=3, b=4, c=5

բ) 2x²-5x-7

a=2, b=-5, c=-7

գ) -5x²+3x-1

a=-5, b=3, c=-1

դ) 6x²+x-2

a=6, b=1, c=-2

ե) x²-x+7

a=1, b=-1, c=7

զ) -x²+x+1

a=-1, b=1, c=1

2) Հաշվեք քառակուսային եռանդամի տարբերիչը՝

ա) 2x²+5x+3

D=b²-4ac

D=25-24=1

բ) 2x²-5x-7

D=-25+56=31

գ) 2x²+5x-3

D=25+24=49

դ) 2x²-5x-3

D=-25+24=-1

ե) x²-4x+5

D=-16-20=36

զ) x²+6x+9

D=36-36=0

է) x²+2x+1

D=4-4=0

ը) -3x²+5x-2

D=25-24=1

թ) x²+2x+2

D=4-8=-4

3) Հաշվեք քառակուսային եռանդամի տարբերիչը․

ա) x²-9x-10

D=-81+40=-41

բ) x²-6x-7

D=-36+28=-8

գ) x²+x-42

D=1+168=169

դ) x²+x-56

D=1+224=225

ե) x²-5x-36

D=-25+144=119

զ) x²-21x-100

D=-441+100=-41

է) 2x²-x-1

D=-1+8=7

ը) 6x²+x-1

D=1+24=25

թ) 2x²+5x-3

D=25+24=49

ժ) 10x²+9x+2

D=81-80=1

ի) 5x²-22x+8

D=-484-160=-644

լ) 4z²+5z-6

D=25+96=121

խ) 12z²+25z+12

D=625-576=49

ծ) 3y²-10y-8

D=-100+96=-4

կ) 7y²-9y+2

D=-81-56=-137

6.

1.Читайте громче! 2. Говорите медленнее! 3. Пишите лучше!

4. Слушайте внимательнее! 5. Одевайтесь теплее! 6. Мой руки чище

7. Чем выше в горы мы поднимались, тем труднее становилось дышать.

8.Чем тише вы говорите, тем хуже я вас слышу. 9. Чем быстрее читается книга, тем оно интереснее. 10. Насколько ниже температура вещества, настолько медленнее движутся  молекулы. 11. Чем больше становится скорость ракеты, тем сильнее действуют перегрузки.

7.

Его статья самая интересная. 2. Твой костюм самый красивый. 3. Это здание самое высокое. 4. Это озеро самое глубокое. 5. Эта река самая широкая. 6. Эти горы самые богатые. 7. Эта комната самая большая. 8. Он дает самые интересные книги. 9. Я купил лучший
костюм.

Б)

1. Экзамен по математике легкий. А по русскому языку?Экзамен по русскому языку более легкий экзамен
2. Днепр – широкая река. А Северный Донец? Северный Донец более широкая река.
3. Новый текст легкий. А старый? Старый текст более легкий текст.
4. Зима в
   Белгороде холодная. А в Крыму? В Крыму зима более холодная зима.
5. Вторая группа сильная. А шестая? Шестая группа более сильная группа.
6. Это
   платье широкое. А то платье? Это платье более широкое платье.
7. Черное море – глубокое. А Азовское? Азовское море более глубокое море.

8.

1. Точность в работе имеет самое огромное значение.
2. Летом мы отдыхали в самом прекрасном месте.
3. Даже самая маленькая неточность может привести к самм большим неопрятностям.
4. Во время болезни моя подруга была в самом тяжелом состоянии.
5. Мы удивились, когда наши гости заговорили на самом чистом русском языке.
6. На афише мы увидели имена самых известных артистов, в том числе имя самой популярной у молодежи певицы.
7. Работа врача – самая трудная работа.
8. Наш профессор – самый талантливый ученый.
9. В вашей дипломной работе есть самая грубая ошибка.
10. Мать моего друга – самая добрая женщина.
11. Внук благодарен своему дедушке за самые мудрые советы.
12. Наш друг умеет готовить самые вкусные блюда.